Zona aşısı, 50 yaşından sonra en sık karşılaşılan ağrılı viral hastalıklardan birine karşı geliştirilmiş, koruyuculuğu en yüksek erişkin aşılarından biridir. Rekombinant zona aşısı Shingrix, klinik çalışmalarda zona riskini %90’ın üzerinde azaltmıştır. Son yıllarda yayımlanan büyük ölçekli araştırmalar, bu aşının demans riskini de azaltabileceğine dair güçlü sinyaller veriyor. Bu nedenle zona aşısını yalnızca bir enfeksiyon önlemi olarak değil, sağlıklı yaşam süresini (healthspan) uzatan bir longevity stratejisi olarak değerlendirmek gerekiyor.
Zona aşısı (Shingrix), suçiçeği virüsünün yaşla birlikte yeniden aktifleşmesini önleyen, 2 dozluk rekombinant bir aşıdır. ABD’de 50 yaş üstü tüm erişkinlere ve bağışıklığı baskılanmış 19 yaş üstü bireylere, 2–6 ay arayla iki doz önerilir. Güncel çalışmalar, aşının demans riskini azaltabileceğini düşündürmektedir.
Bu yazıda ele alınanlar:
- Zona hastalığının nasıl oluştuğu ve neden 50 yaştan sonra arttığı
- ABD’deki aşılama önerisi ve uygulama protokolü
- Zona aşısı ile demans arasındaki bağlantıya dair son bilimsel kanıtlar
- Türkiye’deki rehber önerileri ve aşıya erişim
- Healthspan açısından aşıdan en çok kimlerin fayda göreceği
İçindekiler
- Zona Hastalığı Nedir, Nasıl Oluşur?
- 50 Yaş Üstünde Zona Neden Daha Büyük Bir Sorun?
- Shingrix Nedir ve Ne Kadar Etkilidir?
- ABD’de Zona Aşısı Protokolü
- Zona Aşısı ve Beyin Sağlığı: Demans Bağlantısı
- Türkiye’de Zona Aşısı Protokolü Var mı?
- Healthspan Açısından Kimler Aşı Yaptırmalı?
- Sık Sorulan Sorular
- Sonuç
Zona Hastalığı Nedir, Nasıl Oluşur?
Zona (herpes zoster), çocuklukta suçiçeğine neden olan varisella-zoster virüsünün (VZV) yeniden aktifleşmesiyle ortaya çıkar. Suçiçeği iyileştikten sonra virüs vücuttan atılmaz. Omurilik yakınındaki sinir düğümlerine (dorsal kök ganglionları) yerleşir ve yıllarca, hatta on yıllarca sessiz (latent) kalır.
Bu sessizliği koruyan, VZV’ye özgü T hücre bağışıklığıdır. Bağışıklık zayıfladığında virüs sinir lifi boyunca ilerleyerek deriye ulaşır. Sonuç, genellikle gövdenin veya yüzün tek tarafında, kuşak şeklinde yayılan, yanıcı ve batıcı ağrıyla seyreden kabarcıklı döküntüdür.
Zona Neden Önemlidir?
Zona yalnızca geçici bir cilt döküntüsü değildir. En korkulan komplikasyonu postherpetik nevraljidir (döküntü geçtikten sonra aylarca, bazen yıllarca süren sinir ağrısı). Bu ağrı uyku kalitesini, hareketliliği ve ruh halini ciddi biçimde bozabilir. Göz çevresini tutan zona görme kaybına, kulak çevresini tutan zona (Ramsay Hunt sendromu) yüz felci ve işitme kaybına yol açabilir. Ayrıca gözlemsel çalışmalar, zona atağını izleyen haftalarda inme ve kalp krizi riskinde geçici bir artış olduğunu göstermektedir.
50 Yaş Üstünde Zona Neden Daha Büyük Bir Sorun?
Yaşlanmayla birlikte bağışıklık sisteminde immünosenesens (bağışıklığın yaşa bağlı zayıflaması) gelişir. Timus bezi küçülür, yeni T hücre üretimi azalır ve VZV’ye özgü hücresel bağışıklık belirgin şekilde düşer. Aynı süreçte inflammaging (yaşlanmaya eşlik eden kronik, düşük dereceli inflamasyon) da artar.
Bu iki süreç birlikte, virüsün kontrolden çıkması için uygun zemini hazırlar. Bir insanın yaşam boyu zona geçirme riski yaklaşık %20–30’dur; 85 yaşına gelindiğinde bu risk %50’ye yaklaşır. Üstelik ileri yaşta hem postherpetik nevralji sıklığı hem de ağrının şiddeti artar. Longevity bakış açısıyla zona, bağışıklık yaşlanmasının en görünür klinik göstergelerinden biridir.
Shingrix Nedir ve Ne Kadar Etkilidir?
Shingrix, canlı virüs içermeyen rekombinant bir aşıdır. Virüsün yüzeyindeki glikoprotein E antijenini, AS01B adı verilen güçlü bir adjuvan (bağışıklık yanıtını güçlendiren bileşen) ile birlikte içerir. Bu adjuvan sayesinde aşı, yaşlanmış bağışıklık sisteminde bile güçlü bir T hücre yanıtı oluşturabilir.
Aşı, ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından Ekim 2017’de onaylanmıştır. Faz 3 çalışmalarından ZOE-50’de 50 yaş üstü erişkinlerde zona riski %97,2 oranında azalmıştır. ZOE-70’te ise 70 yaş üstünde koruyuculuk %90 civarında bulunmuştur. Uzun dönem izlem verileri, korumanın en az 10 yıl sürdüğünü göstermektedir. Önceki canlı aşı Zostavax’ın 70 yaş üstündeki etkinliğinin %40’ın altında kalması, Shingrix’i günümüzde tercih edilen aşı konumuna getirmiştir.
Yan Etkiler
En sık yan etkiler enjeksiyon bölgesinde ağrı, kızarıklık, kas ağrısı, halsizlik ve hafif ateştir. Bu belirtiler genellikle 1–3 gün içinde kendiliğinden geçer. Guillain-Barré sendromu için çok düşük düzeyde bir risk sinyali bildirilmiştir; bu nedenle aşı kararı hekimle birlikte verilmelidir.
ABD’de Zona Aşısı Protokolü
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC), aşının tavsiyelerini şu şekilde belirlemiştir:
Bağışıklığı Sağlıklı Erişkinler (50 Yaş ve Üzeri)
İki doz Shingrix, dozlar arasında 2–6 ay olacak şekilde, kas içine (genellikle omuz kasına) uygulanır. Altı aydan uzun süre geçtiyse seriye baştan başlanmaz; ikinci doz en kısa sürede yapılır.
Bağışıklığı Baskılanmış Erişkinler (19 Yaş ve Üzeri)
Kanser tedavisi alanlar, organ nakli yapılanlar, otoimmün hastalık nedeniyle bağışıklık baskılayıcı ilaç kullananlar da iki doz aşı olmalıdır. Bu grupta ikinci doz 1–2 ay sonra yapılabilir.
Özel Durumlar
Daha önce zona geçirmiş olanlar da aşılanmalıdır, çünkü zona tekrarlayabilir. Daha önce Zostavax olanlar Shingrix ile yeniden aşılanmalıdır. 50 yaş üstünde suçiçeği geçirip geçirmediğinizi test ettirmeniz gerekmez, çünkü bu yaş grubundaki erişkinlerin %99’undan fazlası virüsle karşılaşmıştır.
Zona Aşısı ve Beyin Sağlığı: Demans Bağlantısı
Son iki yılda zona aşısı, beklenmedik bir alanda gündeme geldi: demansın önlenmesi.
Galler Doğal Deneyi (Nature, 2025)
Stanford Üniversitesi’nden Eyting ve ark., Galler’de zona aşısı hakkının kişilerin kesin doğum tarihine göre belirlenmesini bir “doğal deney” olarak kullandı. Doğum tarihi birkaç gün farklı olan, yani her yönden benzer iki grubu karşılaştırdılar. Aşı olanlarda 7 yıllık izlemde yeni demans tanısı riski %20 oranında azalmıştı. Bu tasarım, klasik gözlemsel çalışmalara göre neden-sonuç ilişkisine çok daha yakın kanıt sunmaktadır.
Shingrix ile Daha Güçlü Sinyal (Nature Medicine, 2024)
Oxford Üniversitesi’nden Taquet ve arkadaşları, ABD’de canlı aşıdan Shingrix’e hızlı geçişi analiz etti. Shingrix alanlar, canlı aşı alanlara göre 6 yıl içinde %17 daha uzun süre demans tanısı almadan yaşadı. Bu fark, tanı alan kişilerde ortalama 164 ek demanssız gün anlamına geliyordu. Shingrix, grip ve tetanoz aşılarına göre de daha düşük demans riskiyle ilişkili bulundu.
Hafif Bilişsel Bozukluk ve Hastalık Seyri (Cell, 2025)
Aynı Stanford ekibi, aşının hafif bilişsel bozukluk tanılarını da azalttığını ve demansla yaşayan kişilerde demansa bağlı ölümleri düşürdüğünü bildirdi. Bu bulgu, etkinin yalnızca demansın başlangıcını geciktirmekle sınırlı olmayabileceğini düşündürüyor.
Olası Mekanizmalar
Bu etkinin nedeni henüz kesin olarak bilinmiyor. Öne çıkan hipotezler şunlardır: VZV’nin tekrarlayan sessiz aktivasyonlarının beyinde nöroinflamasyona yol açması, zonanın beyin damarlarında yarattığı hasar (vaskülopati) ve Shingrix’in adjuvanının bağışıklık sistemini genel olarak “eğitmesi” (trained immunity).
Önemli not: Bu çalışmaların hiçbiri randomize kontrollü çalışma değildir. Galler verisi güçlü nedensel kanıt sunsa da, zona aşısı henüz demans önleme endikasyonuyla onaylanmış değildir. Aşının birincil amacı zona ve komplikasyonlarını önlemektir; beyin sağlığına olası katkısı değerli bir ek fayda olarak görülmelidir. Demans riskini etkileyen genetik faktörler hakkında daha fazla bilgi için APOE4 geni yazımıza göz atabilirsiniz.
Türkiye’de Zona Aşısı Protokolü Var mı?
Türkiye’de zona aşısı, Sağlık Bakanlığı’nın ulusal rutin erişkin aşı takviminde yer almamaktadır. Ancak Türkiye Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanlık Derneği (EKMUD) Erişkin Bağışıklama Rehberi 2024, rekombinant zona aşısını şu gruplar için önermektedir:
- Bağışıklığı sağlıklı, 50 yaş ve üzeri tüm erişkinler
- Zona riski yüksek, bağışıklığı baskılanmış 18 yaş ve üzeri bireyler
Rehbere göre ideal olan, bağışıklık baskılayıcı tedaviye başlamadan önce aşılamanın tamamlanmasıdır. Shingrix Türkiye’de reçeteyle temin edilebilmektedir. Geri ödeme kapsamı ve fiyat zaman içinde değişebileceği için güncel durumu hekiminize veya eczacınıza danışmanızı öneririz.
Healthspan Açısından Kimler Aşı Yaptırmalı?
Longevity tıbbının amacı yalnızca daha uzun yaşamak değil, bu yılları sağlıklı, ağrısız ve bilişsel olarak güçlü geçirmektir. Bu çerçevede zona aşısından en çok fayda görecek gruplar şunlardır:
Öncelikli Gruplar
- 50 yaş üstü tüm erişkinler: Bağışıklık yaşlanmasının başladığı bu dönemde aşı, en yüksek koruma penceresini sunar.
- Kronik hastalığı olanlar: Diyabet, KOAH (kronik obstrüktif akciğer hastalığı), kronik böbrek hastalığı ve kalp hastalığı zona riskini artırır.
- Bağışıklık baskılayıcı tedavi alanlar: Romatoid artrit, inflamatuvar bağırsak hastalığı veya kanser tedavisi görenler; özellikle JAK inhibitörü (bir grup bağışıklık düzenleyici ilaç) kullananlar.
- Ailesinde demans öyküsü olanlar ve APOE4 taşıyıcıları: Kanıtlar henüz kılavuz düzeyinde olmasa da, bu kişilerde olası beyin sağlığı faydası aşıyı daha da anlamlı kılar.
- Daha önce zona geçirmiş olanlar: Tekrarlama riskini azaltmak için iyileştikten sonra aşılanmaları önerilir.
Kişisel risk profilinizi, epigenetik ve genetik değerlendirmelerle birlikte ele almak, aşılama dahil koruyucu stratejileri bireyselleştirmenize yardımcı olur. Bu konuda halilcoskun.com üzerinden longevity programımıza ilişkin bilgi alabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Zona aşısı kaç doz yapılır?
Shingrix iki doz olarak uygulanır. Bağışıklığı sağlıklı erişkinlerde ikinci doz, ilk dozdan 2–6 ay sonra yapılır. Bağışıklığı baskılanmış kişilerde bu süre 1–2 aya kısaltılabilir.
Daha önce zona geçirdim, yine de aşı olmalı mıyım?
Evet. Zona tekrarlayabilir. Aktif döküntü tamamen iyileştikten sonra aşı yapılması önerilir.
Zona aşısı demansı önler mi?
Büyük ölçekli çalışmalar, zona aşısının demans riskini yaklaşık %17–20 oranında azaltabileceğini göstermektedir. Ancak bu etki henüz randomize çalışmalarla kanıtlanmamıştır ve aşı demans önleme amacıyla onaylı değildir.
Zona aşısı ne kadar süre korur?
Uzun dönem izlem verileri, Shingrix’in koruyucu etkisinin en az 10 yıl sürdüğünü göstermektedir.
Zona aşısı grip aşısıyla aynı gün yapılabilir mi?
Evet. Shingrix, farklı kollara uygulanmak koşuluyla grip, pnömokok ve COVID-19 aşılarıyla aynı gün yapılabilir.
Zona aşısı, bağışıklık yaşlanmasının en ağrılı sonuçlarından birine karşı %90’ın üzerinde koruma sağlayan, güvenilirliği kanıtlanmış bir koruyucu tıp aracıdır. ABD’de 50 yaş üstü herkese önerilmesi ve Türkiye’de EKMUD rehberinde aynı yaş grubunun hedeflenmesi bu kanıtın gücünü yansıtır. Demans riskini azaltabileceğine dair güncel veriler ise zona aşısını longevity tıbbının önemli bileşenlerinden biri haline getirmektedir. Sağlıklı yaşam süresini uzatmak isteyen herkes için zona aşısı, kişisel koruma planında yer alması gereken bir adımdır.
Zona aşısı ve kişiye özel longevity koruma planınız için kliniğimiz ile irtibata geçebilirsiniz 0532 054 0049
Prof. Dr. Halil Coşkun
Bariatrik ve Metabolik Cerrahi Uzmanı, BariatrikLab Longevity Clinic. IFSO (International Federation for the Surgery of Obesity and Metabolic Disorders), TOSS (Türk Obezite Cerrahisi Derneği), BMCD ve ELCD üyesi; bariatrik cerrahi ve longevity (uzun ömür) tıbbı alanında geniş klinik deneyime sahiptir.
Güncelleme tarihi: 10 Ekim 2026
Kaynaklar
- Maltz F, Fidler B. Shingrix: A New Herpes Zoster Vaccine. P T. 2019;44(7):406–409, 433.
- Eyting M, Xie M, Michalik F, et al. A natural experiment on the effect of herpes zoster vaccination on dementia. Nature. 2025;641(8062):438–446.
- Taquet M, Dercon Q, Todd JA, Harrison PJ. The recombinant shingles vaccine is associated with lower risk of dementia. Nat Med. 2024;30:2777–2781.
- Xie M, Eyting M, Bommer C, Ahmed H, Geldsetzer P. The effect of shingles vaccination at different stages of the dementia disease course. Cell. 2025;188(25):7049–7064.
