Ramazan’da bariatrik cerrahi sonrası oruç, metabolik ve cerrahi açıdan dikkatle planlanması gereken özel bir klinik durumdur. Tüp mide, gastrik bypass veya malabsorptif prosedürler sonrası hastaların uzun süreli açlığa fizyolojik yanıtı, ameliyat öncesine kıyasla belirgin şekilde değişmiştir. Bu nedenle karar; bireysel risk analizi, laboratuvar değerlendirmesi ve multidisipliner yaklaşım ile verilmelidir.
Bu yazıda özellikle 2021 yılında Obesity Surgery dergisinde yayımlanan ve 24 ülkeden 61 bariatrik cerrahın katıldığı Delphi konsensus çalışmasının sonuçlarını temel alacağız. Ayrıca American Society for Metabolic and Bariatric Surgery (ASMBS) ve International Federation for the Surgery of Obesity and Metabolic Disorders (IFSO) kılavuzlarının genel ilkeleri de çerçeve olarak kullanılacaktır.
Uluslararası Konsensus Ne Söylüyor? (Delphi Çalışması Özeti)
2021 tarihli “Religious Fasting of Muslim Patients After Metabolic and Bariatric Surgery” başlıklı modifiye Delphi konsensus çalışması, Ramazan orucuna ilişkin şimdiye kadar yapılmış en kapsamlı uluslararası değerlendirmedir.
Öne çıkan bulgular:
- %100 fikir birliği: Oruç kararı cerrah + diyetisyen + hasta koordinasyonunda verilmelidir.
- %96.7: İntolerans belirtileri (hipoglisemi, ciddi halsizlik, dehidratasyon) varsa oruç derhal bırakılmalıdır.
- %70: Kombine/malabsorptif prosedürlerden sonra oruç için ideal bekleme süresi 6–12 aydır.
- %90: İlk 6 ay içinde oruca başlayan hastalarda PPI tedavisi sürdürülmelidir.
- %98: Günlük protein alımı 60–100 g olmalıdır.
- %96: İftar–sahur arasında en az 1–2 litre sıvı alınmalıdır.
- %85+ oranında: Oruç, kilo kaybı ve N, dislipidemi, hipertansiyon ve T2DM üzerinde olumlu etkiler gösterebilir.
Bu veriler bize önemli bir mesaj verir: Oruç tamamen yasak değil; ancak plansız da değildir.
Ameliyat Tipine Göre Oruç Değerlendirmesi
Sleeve Gastrektomi (Tüp Mide):
Tüp Mide ameliyatı restriktif (hacim kısıtlayıcı) bir prosedürdür, emilimi korur. Konsensus verilerine göre:
- 6 aydan sonra dikkatli planlama ile oruç mümkün olabilir.
- Günlük protein ve sıvı hedefi sağlanmalıdır.
- Reflü yakınması olanlarda dikkatli olunmalıdır.
Gastrik Bypass:
Gastrik Bypass ameliyatı, restriktif + malabsorptif etkili prosedürdür. Riskler:
- Dumping sendromu
- Reaktif hipoglisemi
- Demir/B12 eksikliği
Konsensus: Malabsorptif işlemlerde 6–12 ay gecikme önerilmektedir.
Transit Bipartisyon:
İnce bağırsak geçişi değiştiği için glisemik dalgalanma riski daha belirgindir. Hipoglisemi ve dehidratasyon açısından yakın takip gerekir.
Metabolik Etkiler: Oruç Faydalı mı?
Delphi konsensusuna göre uzmanların büyük çoğunluğu şu konularda hemfikirdir.
- Kilo kaybına katkı sağlayabilir (%88.5)
- Karaciğer yağlanmasında iyileşme sağlayabilir (%90.2)
- Dislipidemi ve hipertansiyonda düzelme görülebilir
- T2DM’de insülin direnci azalabilir
Ancak burada kritik bir ayrım var: Bu olumlu etkiler sağlıklı metabolik adaptasyonu olan hastalar için geçerlidir. EPIDIAR çalışması ise diyabetli hastalarda Ramazan sırasında ciddi hipoglisemi riskinin 4–7 kat arttığını göstermiştir. Bu nedenle diyabetli hastalarda risk sınıflaması yapılmalıdır.
Oruç Tutacak Hastalar İçin Klinik Öneriler
1. Multidisipliner Değerlendirme
Cerrah, diyetisyen ve gerektiğinde endokrinoloji uzmanı birlikte karar vermelidir.
2. Laboratuvar Kontrolü
- D vitamini
- B1, B12
- Demir/ferritin
- Total protein
- Gerekirse abdominal USG (safra/renal taş açısından)
3. Beslenme Planı
- En az 3 öğün: İftar – ara öğün – sahur
- Günlük 60–100 g protein
- Basit şekerden kaçınma
- Sıvı: 1–2 litre (bölerek)
4. Diyabetli Hastalar
- Sık glukoz takibi
- Düşük eşikte orucu bozma
- Alternatif gün orucu (yüksek risk grubunda)
5. Egzersiz
- İftardan 2 saat sonra hafif egzersiz
- İlk yıl ağır egzersiz önerilmez (konsensus sağlanmamış olsa da dikkatli olunmalı)
Oruç Tutmaması Gereken Gruplar
- İlk 6 ay içindeki hastalar
- Postoperatif komplikasyon geçirenler
- Gebeler (ilk yıl kesinlikle önerilmez)
- Şiddetli hipoglisemi öyküsü olanlar
- Aktif ülser hastaları
Konsensus çalışmasında gebelerde ilk yıl oruç önerilmemesi konusunda %93.4 fikir birliği vardır.
Bilinçli Oruç, Güvenli Cerrahi Sonrası Dönem
Ramazan’da bariatrik cerrahi sonrası oruç, “herkese yasak” ya da “herkese serbest” bir konu değildir. Bilimsel veriler bize şunu söylüyor:
- Doğru hasta seçimi yapılırsa güvenli olabilir.
- Erken dönemde önerilmez.
- Malabsorptif prosedürlerde daha dikkatli olunmalıdır.
- Diyabetli hastalar mutlaka risk sınıflamasından geçmelidir.
- Protein ve sıvı hedefleri mutlak korunmalıdır.
Cerrahi anatomi değişmiştir. Hormonlar değişmiştir. Ghrelin, leptin ve inkretin yanıt farklıdır. Oruç ise bu sistemi yeniden düzenleyen güçlü bir metabolik müdahaledir. İki güçlü biyolojik süreç bir araya geldiğinde rehberlik şarttır.
Prof. Dr. Halil Coşkun
Kaynaklar
- Kermansaravi M, Omar I, Mahawar K, et al. Religious Fasting of Muslim Patients After Metabolic and Bariatric Surgery: a Modified Delphi Consensus. Obesity Surgery. 2021.
- Salti I, et al. EPIDIAR Study. Diabetes Care. 2004.
- Hassanein M, et al. Diabetes and Ramadan: Practical Guidelines. Diabetes Res Clin Pract. 2017.
